طرح افشان

واژه ي افشان به معنی افشان و طرح « پراکنده » است، طرحی است که برگ ها، گل ها، ساقه ها، پرندگان و حیوانات و … سراسر متنِ فرش را پوشانده اند و به نظر می رسد که عناصر تزیینی  در متنِ فرش پراکنده شده اند. طرح افشان را می توان با نقش و نگارهاي متنوعی طراحی و بر همان اساس، نامگذاري کرد.

براي نمونه “افشان ترنج دار” نام فرشی با طرح افشان است که از فرم ترنج در میانه ي متن  استفاده شده باشد. لازم به ذکر است، طرحِ افشان در ابعاد مختلف و به شیوه هاي گوناگون طراحی می شود که در این میان طراحی آن به صورت واگیره یک/چهارم و واگیره، رایج تر از شیوه ي طراحی به صورت قدي و یک/دوم است. از طرح هاي افشان می توان به افشان دسته گلی، افشان اسلیمی، افشان شاخه پیچ، افشان ختائی، افشان بندي، افشان شکسته، افشان گل اناري، افشان شاه عباسی، افشان گلفرنگ، میناخانی، افشان بندي و … اشاره کرد.

طرح افشان ترنج دار

الف ) طرح مینا خانی:

این نقش، بیشتر در فرش هاي ورامین، کردستان و بیجار دیده می شود. اساس طرح میناخانی، متشکل از نقش مایه ها و بن نگاره هایی گوناگون به شکل دایره است که در سراسر فرش تکرار و بافته می شوند. از جمله ي این نقش مایه ها می توان به گل هایی چون گل کوکب، مینا و بوته اشاره کرد. این نقش مایه ها یا به طور مستقل و یا در درون دایره اي با خطوط ظریف بافته می شوند.

طرح مینا خانی (بندی ورامین)

ب ) افشان بندي (تکراري):

در این طرح چندین واگیره از گلها و نقوش مختلف به صورت به هم پیوسته، طراحی و سپس در سراسر متن فرش تکرار می شوند. در ابتدا، ابعاد یک واگیره از فرش مشخص و سپس طراحی گلها و نقوش مختلف در واگیرهي مذکور انجام و در متن فرش (بوم) تکرار می شود.

نقشه ي افشان با گردش هاي متصل:

در طراحی نقشه ي افشان با گردش هاي متصل، اساسِ کار بر پایه ي طراحی قوس هاي اسپیرال (چرخش هاي حلزونی) به صورت پیوسته از ابتدا تا انتهاي متنِ فرش است. به عبارت دیگر، در این دسته از طرح ها به نظر می رسد که قلمِ طراحِ فرش، در کشیدن قوس ها از ابتدا تا انتهاي نقشه ي فرش، از روي کاغذ نقشه، برداشته نشده است. متنِ این دسته از افشان، در هیچ قسمت با دیگر قسمت هاي متن، شباهت کامل ندارد و به عبارتی به صورت قرینه ي یکدیگر طراحی نشده اند.

نقشه افشان با گردش متصل

 نقشه افشان با گردش هاي منفصل:

در نقشه هاي افشان با گردش هاي منفصل برخلاف طرح هاي افشان متصل، گردش هاي ختایی یا اسلیمی و … در متن قالی به صورت کامل  در متنِ – به هم پیوسته نیستند. در شکل فرش، گردش زیبایی از اسلیمی طراحی که شاخه اي ختایی در یک سمت آن (سمت راست) طراحی و در سمت دیگر به صورت قرینه اجرا می شود.

در بیشتر موارد، این دسته از طرح ها به صورت یک دوم و یک چهارم طراحی می شوند و طراحِ فرش، جهت پیوستگی هرچه بیشترِ گردش ها در متنِ فرش، در محلِ برخورد گردش هاي واگیره با یکدیگر از نقوشی مانند گل استفاده می کند. این گل ها و نقوش، موجب ارتباط و پیوستگی هر چه بیشتر واگیره هاي افشان می شوند.

نقشه افشان منفصل

 نقشه ي افشان بدون گردش کامل:

در این دسته از نقشه ها گردش هاي اسپیرال به صورت کامل طراحی نمی شوند و به عبارتی گردش ها بدون ساختار اسپیرالی در متنِ فرش، اجرا می شوند. این گردش ها را می توان با نقش مایه هاي گوناگونی چون گل هاي شاه عباسی، گلفرنگ و … – تکمیل نمود.

نقشه افشان بدون گردش کامل

منبع: کتاب طراحی فرش زیبا رادینا