آشنایی با انواع نقشه ها و اجزای آن

نقشه، برنامة اجرايي بافت فرش است. در واقع نقشة قالي عبارت است از نمای قالي بر روی کاغذ شطرنجي که بافنده با نگاه کردن به خانه های نقشه و گره زدن خامه مناسب بر روی چله، نقشه را به طور کامل بر روی قالي پیاده ميکند.

انواع نقشه و سیر تكامل و نحوة ترسیم آن، بحث طولاني و تخصصي دارد که مجال پرداختن آن، در اين کتاب نبوده و جهت مطالعه بهتر است به کتاب طراحي نقشه فرش مراجعه شود.

طراح نقشة به صورت ذهني و يا بر اساس الگو، طرح مورد نظر را تهیه و بر روی کاغذ شطرنجي پیاده مينمايد. سپس طرح تهیه شده توسط

نقاش، کپي و رنگآمیزی )رنگ ونقطه( ميگردد چله کش بايد تارهای چله را طبق خانه های نقشه و طبق رجشمار قالي محاسبه نمايد. با توجه به اين که ممكن است نقشه حالت های متفاوتي داشته باشد، آشنا بودن چله کش به هر يك از اين حالتها به او کمك ميکند تا راحتتر به انجام چله کشي بپردازد.

فرش نیز مانند ساير رشته های هنری با روحیة بافنده ارتباط مستقیم داشته و بهتر است بافنده نقشه مورد علاقة خود را انتخاب کند.

از نظر نحوة ترسیم خطوط نقشه به دو دسته تقسیم میشوند:

نقشه با خطوط منحنی (گردان):

در اين نوع نقشه خطوط منحني در تمام سطح نقشه پیچش دارد و بدون ترسیم بر کاغذ بافت امكان پذير نیست. نقشه گردان از زمان ايلخانان متداول شد و در شهرها و بسیاری از مراکز قالیبافي رواج دارد

نقشه با خطوط منحنی (گردان)

نقشه با خطوط شكسته (هندسی):

اين نقشه ها قدمت بیشتری داشته وترسیم آنها با خطوط افقي ، عمودی و مورب انجام مي گیرد بعضي از اين نقشه ها ذهني بوده و در مناطق عشايری و ترکمن صحرا برای بافت  استفاده مي شود. به نقشه هايي که در آنها از خطوط منحني وشكسته همزمان استفاده مي شود ,نقشه تلفیقي مي گويند.

نقشه با خطوط هندسی

آشنایی با انواع حالت های مختلف

نقشه از نظر بافت:

طراحان فرش برای صرفه جويي در وقت و مواد مصرفي معمولاً بخشهای تكراری نقشه را طراحي نميکنند. بنابراين نقشه به چهار حالت زير ديده ميشود: نقشه يك چهارم ياربعي، نقشه يكدوم يا قدی، نقشة سراسری يا کامل و نقشه تكراری يا واگیره.

نقشه 1/4 یا ربعی:

نقشهای است که به اندازة يك چهارم نقشة کامل  شود و ترسیم مي شود و بقیه در عرض و طول فرش 3 تكرار ميگردد. در اين گونه نقشهها برای به دست آوردن تارهای مورد نیاز بايد خانه های يك رديف افقي )عرضي( نقشه را شمارش کرده و آن را دو برابر نمايند و منهای يك شود )چون آخرين خانه نقشه در وسط بین هر دو قسمت عرض مشترك است( سپس برای هر خانه ، يك جفت  تار در نظر مي گیرند. )

نقشه یک چهارم یا ربعی

نقشه 1/2:

نقشه ای که يك دوم آن کاملاً شبیه به نیمه ديگر آن است و داشتن يك دوم نقشه برای بافت قالي کافي است. در اين گونه نقشه ها بايد برای به دست آوردن تارهای مورد نیاز، خانه های اولین رديف افقي )عرضي( نقشه را شمرده و آن را دو برابر نمايید و منهای يك کنید )چون آخرين خانه نقشه در وسط هردو قسمت عرضي فرش مشترك است(. سپس برای هر خانه يك جفت تار در نظر  گرفته ميشود، مانند نقشه محرابي ) تعداد جفت چله مانند يك چهارم محاسبه ميشود.

نقشه یک دوم

نقشه تكراري (واگیره):

نقشه ای است که از يك يا چند نقش مايه تشكیل شده که در طول و عرض فرش تكرار ميگردد، مانند نقشه قاب قابي يا خشتي يا ريز ماهي

نقشه تکراری یا واگیره

نقشه سراسري (سرتاسري)

نقشه ای است که به اندازه تمام قالي ترسیم ميشود، يعني نقشه کامل است و در اين گونه نقشه ها تعداد کل خانههای اولین رديف افقي )عرضي( نقشه را شمرده و برای هر کدام از خانه ها يك جفت تار در نظر ميگیرند .

منبع: بافت مقدماتی فرش هنگامه طوفانی