فرش دستباف مشهد

مشهد mašhad

مشهد مركز استان خراسان رضوی است و در فاصله 909 كیلومتری شرق تهران قرار دارد. این شهر از شمال و شمال غربی به كلات درگز و قوچان، از شرق به سرخس، از جنوب و جنوب غربی به تربت جام و تربت حیدریه، و از غرب به نیشابور محدود می شود.

شهر مشهد در جلگه بین دو رشته كوه بینالود و هزارمسجد واقع شده و در 36 درجه و 16 دقیقه عرض شمالی و 59 درجه و 38 دقیقه طول شرقی جغرافیایی قرار گرفته و ارتفاع آن از سطح دریا 970 متر است. این شهر مدفن امام هشتم شیعیان جهان، امام رضا (ع)، است و میلیون ها زائر ارادتمند حضرت سالانه بدان جا سفر می كنند که این امر در رونق بخشیدن به بازار و جوانب مختلف آن تأثیر به سزایی دارد. این شهر پیش تر سناباد نام داشت، ولی پس از شهادت حضرت امام رضا (ع) مدفن ایشان شد و به همین سبب مشهدالرضا نام گرفته است. از اوایل قرن سوم قمری و پس از آن به ویژه در عهد صفویه و نادرشاه افشار ساختمان های متعددی در اطراف حرم مطهر بنا شده. هنرمندان چیره دست و خوش ذوق ایرانی شاهكارهای هنری گوناگون همچون كاشی كاری و تذهیب و آینه كاری در نقاط مختلف این ساختمان ها از خود به یادگار گذاشته اند. مسجدها و بناهای اطراف حرم مطهر و رواق ها و نیز مسجد و ایوان گوهرشاد كه به دستور گوهرشاد آغا، همسر میرزا شاهرخ تیموری، بنا شد نمونه ای از این آثار است.

این آثار هنری و نیز آرامگاه فردوسی در طوس، واقع در 15 كیلومتری شمال مشهد، و بسیاری از آثار و بناهای دیگر بر جاذبه های دیدنی این شهر افزوده و مجموعه این عوامل باعث جذب هنرمندان و ادب دوستان داخلی و حتی خارجی به آن دیار شده است.

كار عمده مردم مشهد و روستاهای اطراف آن كشاورزی و باغداری و دامداری است. وضع جغرافیایی و طبیعی مناسب این شهر به همراه مردم تلاشگر آن به رونق حرفه های مذكور كمك شایانی کرده است. استفاده از فرآورده های دامی، به ویژه پشم و پوست، از دیرباز در این ناحیه رواج داشته و صنایع نساجی، مخصوصاً قالی بافی، از شغل های متداول در میان مردم شده است. به همین جهت، امروزه مشهد را می توان از مراكز مهم فرش بافی ایران و جهان به شمار آورد.

مشهد از دیرباز به داشتن بیشترین تعداد فرش بافان و دستگاه های بافندگی در بین شهرهای ایران مشهور بوده است. امروزه نیز كارگاه های كوچك و بزرگ فرش بافی شهری و روستایی به ویژه كارگاه های دایر شده به و سیله آستان قدس رضوی و برخی مؤسسه ها و نهادهای خصوصی و دولتی دیگر سهم به سزایی در افزایش كمی و كیفی هنر ـ صنعت فرش این استان دارند. چون این موسسه ها همه امور مربوط به تهیه مواد اوّلیه و امور طراحی و رنگرزی و بافت فرش را زیر نظر استادكاران خود انجام می دهند، در اعتلای این هنر دیرپا و حفظ اصالت آن نیز بسیار مؤثرند.

برخی از ویژگی های فرش مشهد

  1. طرح:امروزه، در كارگاه های خصوصی و عمومی قالی بافی مشهد انواع طرح های زیبا و اصیل مانند لچك ترنج، افشان با گل های ریز و درشت شاه عباسی، زیرخاكی، شیخ صفی، و قالیچه های جانمازی بافته می شود. طراحان چیره دست با معرفی حرفه شان به منزله هنر ـ صنعتی ارجمند و اصلی در كار فرش بافی برای اعتلای هنر خویش همواره در تلاش اند.
  2. رنگ:در رنگرزی نخ فرش از رنگ های گیاهی و حیوانی مانند قرمزدانه، روناس، برگ مو، اسپرك، پوست گردو، پوست انار، و نیز رنگ های صنعتی استفاده می شود؛ اما به هر حال رنگ فرش های مشهد معمولاً ثابت است. رنگرزان محلی رنگ قرمز را از قرمزدانه و روناس تهیه می كنند.
  3. مواد اوّلیه:فرش مشهد پرگوشت، مقاوم، محكم، و بادوام است ولی پشم مصرفی در آن نرم تر از محصول بسیاری از نقاط دیگر ایران است و بیش از نیمی از نیاز بافندگان نیز در محل تأمین می شود.در سده اخیر، در مشهد مؤسسه های خصوصی و عمومی فراوانی ازقبیل عمواوغلی، مخملباف، صابر، ششكلانی، شركت سهامی فرش ایران، و شركت فرش آستان قدس ایجاد شده است. در این دوران، آستان قدس رضوی در نزدیكی شهر مشهد در ده «كنه بیست» با گردآوری شده تعدادی از بافندگان باعث رونق فرش بافی شده و سطح کمی و كیفی این دست باف هنری را در منطقه افزایش داده است. این كارگاه ها از لحاظ تولید و بهبود وضع محیط كار و تأمین سلامت كارگران می توانند نمونه ای برای دیگر دست اندركاران فرش باشند.
  4. بافت:كناره پیچ فرش های مشهد گاهی پس از بافت فرش بدان دوخته می شود، به استثنای فرش های عمواوغلی كه دارای گلیمه بافی پهن است. گره فرش های مشهد به دو گونه متقارن و نامتقارن با قلاب و بدون قلاب زده می شود. پرداختگران در مراكز پرداخت و نزدیك بازار فروش یا كارگاه ها فرش را پس از بافت به و سیله ماشین های خودكار برقی پرداخت می كنند.

دارها در شهرها و روستاهای استان ایستاده و چرخان و در میان عشایر شمال و جنوب و شرق استان خوابیده است. چله فرش های بافت شهری و روستایی از نخ پنبه و خامه آن از پشم یا به ندرت گل ابریشم است، ولی عشایر استان تار و پود را گاهی از نخ پشمی انتخاب می کنند و به كار می برند. رج شمار فرش مشهد از 30 تا 70 رج است.

منبع: مرکز ملی فرش