فرش دستباف ترکمن

تركمن torkman

در مورد وضع قومی و تاريخی و جغرافيايی عشاير تركمن ذيل مدخل «ايلات و عشاير ايران» مطالبی آمده است، اما در اينجا نيز ضمن بررسی مختصر سرگذشت اين ايل به موضوع فرش بافی آن می پردازيم.

تاريخ و سرگذشت ايلات تركمن همچون ساير اقوام قديمی چندان روشن و آشكار نيست. كتاب ها و شجره نامه هايی كه تاكنون در اين مورد نوشته شده نيز اطلاعات روشنگرانه ای دراين باره نداشته است.

امروزه قوم تركمن با كشاورزی و باغ داری آشنا گرديده و زندگی شهری را آزموده است، ولی همچنان سنت ها و آداب و رسوم ايلياتی و عشيره ای خويش را در زمينه های گوناگون حفظ کرده است. قوم ترکمن اشتغال به دامداری و همچنين استفاده از فرآورده های دامی چون پشم، زندگی در خانه های مدور با پوشش حصير و نمد به نام يورت، و زندگی دسته جمعی در مجموعه ای به نام اوبه، كه درواقع روستای تركمن صحراست، را در برخی از مناطق تا اندازه ای حفظ كرده است.

اين قوم قالی بافی را به مثابه صنعتی در کنار دامداری و هنری ارجمند و اجدادی و عاملی برای تقويت زيربنای اقتصاد خانوادگی و ايلی و عشيره ای خود نگه داشته است. ترکمن ها حتی در تكامل كيفی اين هنر ـ صنعت تا آنجا كوشيده اند كه اكنون قاليچه تركمن شهرتی جهانی يافته و تزيين كننده موزه ها و نمايشگاه های فرش شده است.

ايل تركمن به اقوام مختلف تقسيم می گردد و درباره اين تقسيم بندی روايت های گوناگون وجود دارد. اين قوم از دو ايل بزرگ يموت و گوكلان، که در نواحي شرقی دشت تا شهر بجنورد زندگی می كنند، تشکيل شده است. گوسفندداری و كشاورزی و پرداختن به صنعت و هنر فرش بافی از مشاغل عمده ايلات مختلف اين قوم است. قالی بافی به ويژه حرفه زنان تركمن است و آنان اين هنر ارجمند را نسل به نسل از گذشتگان به ارث برده اند. زن و دختر تركمن به فرش بافی نه برای تفنن بلكه امری ضروری برای زندگی خود می نگرند و زمانی خود را آماده زندگي مستقل مي دانند كه بتوانند قالي ببافند و قادر به خلق اثري هنري و با ارزش معنوي و مادي باشند. دختر تركمن كفايت و لياقت خود در ادارة زندگی را با طراحی و بافت قاليچه ای رنگين و زيبا برای جهيزيه خويش به اطرافيان نشان می دهد.

دار قالی بافی ميان ايلات و عشاير تركمن مانند ساير عشاير افقی و خوابيده است. بدون شک، انتخاب اين گونه دار قالی و استمرار استفاده از آن طی نسل ها نشان دهنده مفيدبودن آن با توجه به کوچ نشينی اين مردم است؛ زيرا اين دار قالی اوّلاً در محل های محدود و كم ارتفاع نصب می شود و ثانياً حمل ونقل آن در مسافرت های فصلی و هميشگی ييلاق و قشلاق با وسايل ابتدايی به سادگی ميسر است.

امروزه، بسياری از عشاير و روستاييان در وضع محل سكونت خود تغيير اساسی داده اند و خانه ها يی مرتفع و با اصول فنی ساخته اند و ييلاق و قشلاق را نيز همچون گذشته انجام نمی دهند. از سويي ديگر، دارهای افقی به سلامت روح و جسم قالی بافان آسيب می رساند، بنابراين بهتر است موضوع تبديل دارهای افقی به عمودی يا بررسی و ساخت دستگاهی جديد با توجه به ويژگی قومی و زندگی عشاير مورد توجه پژوهشگران و كارشناسان قرار گيرد.

اكنون فرش بافی كار عمده سه دسته از ايلات و عشاير تركمن است. دو طايفه از ايل يموت، يعني آتابای يا آقا آتابای و جعفربای، و بخشی از ايل تكه که در جرگلان ساكن اند و مركز اصلی تجمع ايشان «مراوه تپه» است.

بافته های ايل تكه داراي كيفيت و مرغوبيتی خاص است. دست باف های يموت نيز مرغوب است و در حجم بيشتری بافته می شود. گره قاليچه های تركمن متقارن و بافت آن يك پود است. چله در اين فرش ها معمولاً پشمی است ولی در جرگلان از ابريشم نيز استفاده می شود. پشم را از گوسفندان بومی تهيه می کنند و پس از رنگرزی در بافت فرش استفاده می کنند.

در گذشته، از رنگ های طبيعی مانند قرمزدانه و روناس برای رنگرزی خامه فرش استفاده می شد ولی اكنون رنگ ها اغلب صنعتی است.

منبع: مرکز ملی فرش