فرش دستباف قم

استان قم از شمال به استان تهران، از شرق به استان سمنان، از جنوب به استان های اصفهان و مركزی، و از غرب به استان مركزی محدود می شود. اين استان مساحتی برابر با ۱۱،۲۳۷ كيلومتر مربع دارد و مركز و تنها شهر آن قم است. اين استان آب وهوايی خشك و كويری، به ويژه در شرق آن، دارد امّا به سبب وجود بارگاه حضرت معصومه (س) و واقع شدن بر سر راه مركز كشور به جنوب آن از مراكز پرجمعيت كشور است و بازاری پررونق دارد. مردم اين استان به سبب فعاليت تجاری ويژه توانسته اند از لحاظ توجه به هنر ـ صنعت و نيز تجارت فرش به سرعت پيشرفت کنند و با استعداد و توانايی خود در اين حرفه حتی از برخی مناطق ايران نيز پيشی بگيرند.

شهر قم در قديم كمندان نام داشت. اين شهر در 150 كيلومتری جنوب تهران قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دريا 933 متر است. قم در 34 درجه و 38 دقيقة عرض و 50 درجه و 53 دقيقه طول جغرافيايی واقع است و از شمال به استان تهران، از شرق به سمنان، از جنوب به اصفهان، و از غرب به استان مركزی محدود می شود.

قم در تابستان هوايی گرم و خشك و در زمستان هوايی معتدل دارد و زمين های آن را قم رود و انواع چاه ها سيراب می کند. از ديرباز، فرش بافی ميان عشاير و روستاييان اطراف اين شهر رواج داشت ولی سابقه شهری بافی آن حدود يك قرن است. در حال حاضر، فرش بافی يكی از شغل های مهم اهالی شهر قم و روستاهای آن است و قالی و قاليچه های ابريشمی و پشمی مهم ترين ميزان صادرات اين شهر را تشكيل می دهد.

ظرافت بافت، استفاده از مواد اوّليه مرغوب، طرح های زيبا و متنوع، و اندازه های متناسب و متوسط از ويژگی های فرش اين ناحيه است. فرش قم مرهون ذهنی بافی های افراد ايل شاهسون ساكن در نواحی شهر و تلاش طراحان و رنگرزان و بافندگان هنرمند است.

برخی از ويژگی های فرش قم

  1. طرح و نقش

طرح و نقش دست بافته های قم عبارت است از:

  1. لچك ترنج با گل هاي شاه عباسی ريز و درشت؛
  2. محرمات با رنگ آميزی زيبا و متناسب؛
  3. محرابی در انواع آن؛
  4. شكارگاه؛
  5. خشتی و بوته؛
  6. گلريز.

اين نقوش از نقشه های كاشان و اصفهان پيروی می كند، ولی تغييرات اساسی در آنها داده اند و همين تغييرات در طرح ها سبك جديدی را به نام سبك قم به وجود آورده است. فرش قم كوچك پارچه است و اغلب به شکل قاليچه و با خطوط اسليمی گردان و با نقشه غلط به شيوه ابتكاری و زيبا بافته می شود.

  1. بافت:رج شمار فرش اين ناحيه معمولاً از 40 گره به بالا در 5/6 سانتی متر است. اين فرش ها ريزباف است و با گره متقارن و نامتقارن و با دو پود بافته می شود.
  2. مواد اوّليه:مهم ترين ماده اوّليه بافت فرش، يعنی پشم، از كارخانه های ريسندگی محلی و اطراف شهر تأمين و ابريشم به شيوه خام از مناطق ديگر وارد می گردد، ولی عمليات تبديل آن به نخ های چله و گل (نقش قالی) در محل انجام می گردد.

فرش قم را از لحاظ مواد اوّليه می توان به انواع زير تقسيم کرد:

  1. فرش پشمی و كركی؛
  2. فرش چله ابريشم و گل ابريشم؛
  3. فرش تمام ابريشم.

رنگ مصرفی در فرش قم كرم روشن، لاكی روناسی، نخودی، بژ سير و روشن، قهوه ای، سرمه ای، آبی در انواع آن، صورتی، خاكی، سبز يشمی در انواع آن، و مشکی است كه با هماهنگی خاص و با استفاده از ساير رنگ ها به كار می رود. رنگ مصرفی در فرش ها، به ويژه در فرش های هنری با رج شمار بالا، گياهی است اما استفاده از رنگ های صنعتی نيز متداول است.

كارگاه های رنگرزی بيشتر از رنگ های گياهی استفاده می كنند و اين رنگ ها را از پوست انار، پوست گردو، برگ مو، روناس، اسپرك، و قرمزدانه می گيرند. رنگ های نيلی نيز به شيوه صنعتی و با مهارت های خاص تهيه می شود.

درشهر قم بازاری سنتی برای عرضه فرش و نيز نقشه ها و مواد اوّليه آن وجود دارد كه ضمناً مركز تجمع طراحان و بافندگان و رنگرزان و تاجران و همچنين استادان چله كشی و رفوگر و ترميم كار و پرداخت كار است. اين بازار نقش مهمی در خريدوفروش و صادرات فرش و ايجاد تحول در بهبود طرح و نقش و رنگ و بافت و عرضه اين دست باف و محصول بافندگان محلی دارد. دست بافته های قم معمولاً قاليچه و ذرع و چارك و ذرع و نيم است.

منبع: مرکز ملی فرش